اساسى در استقرار چارچوب نظرى پزشكى در اروپا داشت . تا اواسط سدهء هفتم هجرى نوشته‌هاى عمدهء على بن عباس مجوسى ، رازى و ابن سينا همه به لاتين ترجمه شده بود . نام مسوئه « 1 » وابسته به چندين رسالهء معتبر لاتينى شده بود كه فقط برخى از آنها واقعا نوشتهء ابن ماسويه است . نوشته‌هاى اسحاق بن سليمان اسرائيلى و ابن جزّار و نيز كتاب الكليات ابن رشد از طريق نسخه‌هاى ترجمه شده به لاتينى ، بسيار رواج يافت . فصل جرّاحى كتاب زهراوى و تقويم الصحة ، نوشتهء ابن بطلان كه به تاكوئيسم يا تاكوئينيوم سانيتاتيس « 2 » مشهور بود ، محبوبيت بسيارى در اروپا يافت . سواى چند استثناء ، اثر هيچ‌يك از مؤلفان آثار پزشكى اسلامى كه پس از ابن بطلان مىزيستند ، به لاتينى ترجمه نشده است . در سدهء دهم هجرى اروپاييان دوباره به روش‌هاى درمانى در جهان اسلام علاقه‌مند شدند ، مثلا لئونارد رائو ولف « 3 » از 981 تا 983 ق / 1573 تا 1579 م براى گردآورى نمونهء گياهان و ثبت سنت‌هاى پزشكى محلى به سوريه ، عراق و فلسطين سفر كرد . در سدهء 12 هجرى / 18 ميلادى دو ترجمهء لاتينى از رسالهء رازى دربارهء آبله و سرخك انجام گرفت . « 4 » در همين دوران نيز گاه به آثار برجسته‌اى برمىخوريم ، مانند كتاب نور العيون ، نوشتهء ابو روح محمد بن منصور جرجانى ، معروف به « زرّين دست » كه داراى مطالب بديع و بىسابقه‌اى است ؛ همچنين كتاب‌هاى سيد اسماعيل جرجانى ، پزشك نامدار سدهء ششم ، مانند ذخيرهء خوارزمشاهى و الاغراض الطبيه از اهميت خاصى برخوردار بودند ، به‌ويژه كتاب ذخيره افزون بر فوايد طبى ، اثرى گران‌بها در روان‌شناسى به‌شمار مىآيد . پزشك مشهور بعدى نجم الدين محمود بن الياس شيرازى در كتاب الحاوى فى علم التداوى به مباحثى چون آسيب‌شناسى بيمارىها پرداخته است . شايد مهم‌ترين پزشكى كه در دوران ركود به پژوهش‌هاى نو دست زده و آراى درخور توجهى عرضه داشته است ، بهاء الدوله محمد حسينى نوربخش ، صاحب خلاصة التجارب باشد كه دربارهء بيمارىهاى برخى اعضا نكات مهمى ارائه كرده است . از اين دوره به بعد با آنكه شمار كتب طبى در مصر ، شام ، ايران و شبه قارهء هند ، افزايش مىيابد و آثار بسيارى در طب و داروشناسى پديد مىآيد ، اما اين آثار در تاريخ طب

--> ( 1 ) . Mesue ( 2 ) . Tacuinum Sanitatis ( 3 ) . Leonhard Rauwolf ( 4 ) . D . Jacquart , Savage - Smith , " Europe and Islam " , in Western Medicine an Illustrated History , ed . I . London , Oxford 1927 , 40 - 53 .